Bestaat de vrije wil wel? Wie of wat is ‘ik’? We praten erover met deskundigen tijdens Mevrouw de Professor en ik op woensdag 7 december in het Auditorium van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Als je voor 3 december inschrijft via www.estamagazine.nl, kun je er gratis bij zijn. Hierna en aan de deur is de entree € 10. Ook interessant: je brein wordt ter plekke onderzocht door transmediamakers Inge Willems en Carolien Euser.
Er is steeds meer bekend over de werking van ons brein en de mate waarin onze hersenen ons gedrag bepalen. Kunnen we dan nog wel over onszelf nadenken als zelfstandig handelende mensen? Met andere woorden, hebben we een vrije wil? Ingenieur en filosoof Martijntje Smits verdiept zich met betrekking tot die vrije wil in ethische vraagstukken die opgeworpen worden door actuele ontwikkelingen, bijvoorbeeld in technologie en wetenschap.
‘Ik bedenk vaak ‘wat als’-scenario’s naar aanleiding van een nieuw idee of product. Die hypotheses maken meestal duidelijk wat er nog niet goed uitgezocht is wat betreft de praktische uitvoering van een plan.’
Recent onderzoek van Smits richt zich op de toenemende aanwezigheid van robotica in het sociale leven. Bijvoorbeeld de bestuurderloze auto, een Google-experiment, die inmiddels meer dan 225.000 kilometer heeft afgelegd; vooral in lege woestijnvlaktes, maar ook in het drukke bochtige Lombard Street in San Fransisco. ‘De belofte van deze mobiele robot is om het verkeer veiliger te maken, waarbij de ‘cybercar’ op prikkels van buitenaf kan reageren. Het is tegelijk zeer de vraag of deze innovatie kan bijdragen aan de grote vraagstukken rond het autoverkeer, zoals milieu, energie en ruimtegebruik. Ook is er de kwestie van verantwoordelijkheid bij ongelukken. Als deze auto nu een ongeluk veroorzaakt, wie is er dan verantwoordelijk? Dat is vooralsnog nog de producent, of de opdrachtgever van het experiment. Dat speelde ook al rondom de cruise control; denk maar aan dat ongeluk van Marco Bakker waar dit in de rechtszaak een rol speelde.’
Grote veranderingen in een samenleving, bijvoorbeeld door nieuwe technologische ontwikkelingen gaan altijd gepaard met het verschuiven van normen en algemeen geaccepteerde waarheden, stelt Smits. ‘Narcose bijvoorbeeld. In de 19e eeuw stuitte de opkomst daarvan op veel ethische bezwaren. Of orgaantransplantatie, dat werd aanvankelijk gezien als moord op de orgaandonor! Pas toen hersendood als klinisch dood gedefinieerd werd door medici, verschoof deze discussie.’
Volgens Smits is vooral de veronderstelling dat we een vrije wil en een ik hebben belangrijk: ‘Om te handelen en om elkaars gedrag te toetsen. We hebben een ‘ik’-ervaring, die is niet toetsbaar of definieerbaar. Die ervaar je, op basis van de veronderstelling dat ‘ik’ besta. Maar het ‘ik’ is niet het lichaam. Mensen die hersendood zijn, zijn geen ‘ik’. Is het spraak, is het bewustzijn, is het wil of emotie die ons een ‘ik’ maakt? Het is een wolk van eigenschappen die we aan zo’n concept verbinden.’ Soms dwingen nieuwe technologische ontwikkelingen ons, om deze begrippen bij te stellen.
Bij geavanceerd robotonderzoek naar ‘humanoids’, dat met name in Japan gedaan wordt, is het doel dat de robot zo veel mogelijk op de mens lijkt. Niet alleen in uiterlijk, ook in het gedrag. ‘En dan zou je dus ook menselijke eigenschappen zoals emotie en bewustzijn kunnen toedichten aan een robot, iets dat we eerder alleen als object zagen.’
Het Japanse robotzeehondje Paro is sinds 2004 in de verkoop. In verzorgtehuizen wordt het inmiddels met goed resultaat gebruikt als gezelschap voor dementerende ouderen. ‘Mensen lezen het gedrag van Paro alsof hij emoties en bewustzijn heeft; zo’n zeehondje roept allerlei emoties op. Hij gedraagt zich redelijk autonoom, in interactie met zijn omgeving. Je zou je bij nog verdere ontwikkeling van robots kunnen voorstellen dat ze inderdaad een vrije wil hebben. Of dat ze aansprakelijk gesteld worden voor een ongeluk door hun toedoen’, voorziet Smits. ‘Niet per se omdat dit empirisch vast te stellen is. Maar we projecteren immers allerlei eigenschappen op techniek. Op dezelfde manier dat we dat ook doen bij mensen!’
Bezoek de talkshow Mevrouw de Professor en ik op woensdag 7 december in het Auditorium van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Wie er op het laatste moment nog bij wil zijn kan informatie vragen en kaarten bestellen via www.estamagazine.nl. Als je voor 3 december inschrijft via www.estamagazine.nl, kun je er gratis bij zijn. Hierna en aan de deur is de entree €10.
Klik hier voor meer informatie
Gerelateerde artikelen:
